اعتماد به الگوریتم، قمار با سلامت

گروه اجتماعی - سعید تهرانی: رشد شتابان هوش مصنوعی، نظام سلامت را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. فناوری‌ای که تا چند سال پیش بیشتر در اتاق‌های تحقیقاتی و مراکز دانشگاهی کاربرد داشت، اکنون به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. اما همزمان با گسترش این ابزار، نگرانی‌ها نیز افزایش یافته است؛ نگرانی از اینکه هوش مصنوعی، به جای آنکه دستیار پزشک باشد، آرام‌آرام جای او را بگیرد و فرهنگ تازه‌ای از خوددرمانی را در جامعه شکل دهد.سال‌ها پیش پزشکان از پدیده «گوگل‌درمانی» انتقاد می‌کردند؛ بیمارانی که پیش از مراجعه به مطب، ساعت‌ها در اینترنت به دنبال علت بیماری خود می‌گشتند و با ذهنیتی از پیش ساخته‌شده وارد اتاق پزشک می‌شدند. اما امروز شرایط متفاوت است. هوش مصنوعی صرفاً اطلاعات را کنار هم قرار نمی‌دهد، بلکه آن‌ها را تحلیل می‌کند، احتمال بیماری‌ها را می‌سنجد و پاسخ‌هایی ارائه می‌دهد که برای بسیاری از کاربران، کاملاً تخصصی و قانع‌کننده به نظر می‌رسد.همین ویژگی باعث شده برخی افراد تصور کنند دیگر ضرورتی برای مراجعه به پزشک وجود ندارد. به‌ویژه در شرایطی که هزینه‌های درمان روزبه‌روز افزایش یافته و گرفتن وقت از برخی پزشکان متخصص هفته‌ها یا حتی ماه‌ها زمان می‌برد، هوش مصنوعی به گزینه‌ای ارزان، سریع و همیشه در دسترس تبدیل شده است.

سلامت، قربانی اعتماد بی‌قید و شرط
حمید سوری، اپیدمیولوژیست و استاد بین‌المللی دانشگاه، نسبت به اعتماد مطلق به توصیه‌های هوش مصنوعی هشدار داده و معتقد است جایگزین شدن این فناوری به جای پزشک می‌تواند سلامت بیماران را با مخاطرات جدی روبه‌رو کند.او در گفت و گو به خبرآنلاین می‌گوید: هوش مصنوعی اگرچه انقلابی در انتقال اطلاعات و اشتراک دانش ایجاد کرده و هر روز نیز پیشرفته‌تر می‌شود، اما تبعاتی نیز به همراه دارد. به گفته سوری، خوددرمانی کنترل‌نشده و اعتماد صددرصدی به توصیه‌های هوش مصنوعی، در شرایطی که نه معاینه فیزیکی انجام شده، نه آزمایش تشخیصی صورت گرفته و نه عوامل زمینه‌ای بیماری بررسی شده است، می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای سلامت جامعه داشته باشد.این هشدار زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم بسیاری از بیماری‌ها، علائم مشترکی دارند و تشخیص نهایی آن‌ها تنها از طریق معاینه، آزمایش یا تصویربرداری امکان‌پذیر است.
شاید مهم‌ترین دلیل استقبال گسترده از هوش مصنوعی، پیشرفت فناوری نباشد، بلکه اقتصاد درمان باشد.در سال‌های اخیر، افزایش هزینه ویزیت پزشکان، آزمایش‌ها، تصویربرداری، دارو و خدمات درمانی، بسیاری از خانواده‌ها را با چالش روبه‌رو کرده است. در چنین شرایطی، دریافت پاسخ رایگان یا کم‌هزینه از یک سامانه هوشمند، برای بسیاری وسوسه‌کننده است.حمید سوری نیز بر همین نکته تأکید می‌کند و معتقد است: در کشورهایی که هزینه درمان با درآمد خانوارها تناسب ندارد، ورود هوش مصنوعی می‌تواند پدیده قدیمی خوددرمانی را تشدید کند. به بیان دیگر، اگر تا دیروز افراد با توصیه اطرافیان یا داروهای باقی‌مانده در خانه خوددرمانی می‌کردند، امروز این نقش را هوش مصنوعی بر عهده گرفته است، با این تفاوت که پاسخ‌های آن ظاهری علمی‌تر و متقاعدکننده‌تر دارد.پزشکی، فقط کنار هم قرار دادن علائم نیست. پزشک هنگام معاینه، ده‌ها نشانه ظریف را بررسی می‌کند؛ از رنگ پوست و نحوه راه رفتن گرفته تا وضعیت تنفس، سابقه بیماری‌های خانوادگی، شرایط روحی، داروهای مصرفی و نتایج آزمایش‌ها.هوش مصنوعی اگرچه می‌تواند الگوها را تحلیل کند، اما هنوز توانایی مشاهده بسیاری از این نشانه‌ها را ندارد. حتی پیشرفته‌ترین سامانه‌های هوشمند نیز بر اساس اطلاعاتی تصمیم می‌گیرند که کاربر در اختیارشان قرار داده است، اطلاعاتی که ممکن است ناقص، اشتباه یا بدون دقت باشد.به همین دلیل است که پزشکان تأکید می‌کنند خروجی هوش مصنوعی، صرفاً یک احتمال است، نه تشخیص قطعی.

رابطه پزشک و بیمار؛ قربانی تازه فناوری
یکی از تغییرات کمتر دیده‌شده، دگرگونی در رابطه میان پزشک و بیمار است. امروز بسیاری از بیماران با نسخه‌ای که هوش مصنوعی پیشنهاد داده وارد مطب می‌شوند و انتظار دارند پزشک همان تشخیص را تأیید کند.حمید سوری معتقد است: این وضعیت می‌تواند روند درمان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. به گفته او، مراجعه بیمار با توصیه‌های هوش مصنوعی، علاوه بر احتمال پیچیده‌تر شدن بیماری و بروز خطاهای الگوریتمی، ممکن است اعتماد بیمار به پزشک را کاهش دهد و ارتباط درمانی میان پزشک و بیمار را با اختلال مواجه کند.در چنین شرایطی، پزشک دیگر فقط بیماری را درمان نمی‌کند، بلکه باید برداشت‌های نادرست بیمار از اطلاعات فضای مجازی را نیز اصلاح کند؛ موضوعی که زمان و انرژی بیشتری از نظام سلامت می‌گیرد.

هوش مصنوعی؛ رقیب پزشک یا دستیار او؟
با وجود این هشدارها، کمتر متخصصی منکر مزایای هوش مصنوعی است. این فناوری امروز در بسیاری از مراکز درمانی جهان برای تشخیص زودهنگام سرطان، تحلیل تصاویر پزشکی، بررسی نوار قلب، مدیریت پرونده‌های سلامت، پیش‌بینی همه‌گیری بیماری‌ها و حتی کمک به جراحی‌های دقیق استفاده می‌شود.سوری نیز تأکید می‌کند:هشدارهای او به معنای نادیده گرفتن ظرفیت‌های مثبت هوش مصنوعی نیست. او معتقد است: این فناوری می‌تواند دقت تشخیص را افزایش دهد، هزینه‌ها را کاهش دهد و کیفیت خدمات درمانی را ارتقا بخشد، اما تحقق این مزایا نیازمند آموزش عمومی و استفاده صحیح از این ابزار است.به گفته او، اگر جامعه آموزش کافی برای استفاده از هوش مصنوعی نبیند و پزشکان نیز نقش این فناوری را در روند درمان بیماران نادیده بگیرند، ممکن است در انجام وظایف حرفه‌ای خود با چالش‌های جدیدی روبه‌رو شوند.

آینده پزشکی؛ همکاری انسان و ماشین
کارشناسان بر این باورند که آینده نظام سلامت نه در حذف پزشک، بلکه در همکاری او با هوش مصنوعی رقم خواهد خورد. هوش مصنوعی می‌تواند حجم عظیمی از داده‌ها را در چند ثانیه تحلیل کند، اما هنوز از تجربه بالینی، قدرت قضاوت، درک شرایط انسانی و مسئولیت اخلاقی که لازمه طبابت است، برخوردار نیست.در نهایت، شاید مهم‌ترین چالش پیش روی نظام سلامت، نه توسعه هوش مصنوعی، بلکه آموزش نحوه استفاده از آن باشد. جامعه باید بداند که چت‌بات‌ها می‌توانند اطلاعات اولیه ارائه دهند، اما نسخه نهایی درمان همچنان باید در اتاق معاینه و پس از بررسی کامل پزشک نوشته شود.سلامت انسان، بیش از آنکه به سرعت پاسخ وابسته باشد، به دقت تشخیص نیاز دارد و این دقت هنوز از دل رابطه میان پزشک و بیمار به دست می‌آید، نه صرفاً از میان میلیون‌ها خط کد و الگوریتم.