رویای واقعی‌سازی قیمت حامل‌های انرژی بدون واقعی‌سازی درآمدها

ایران در صدر پرداخت‌کنندگان یارانه انرژی در جهان

گروه اقتصادی - حمیدرضا شکوهی: بررسی‌های آماری نشان می‌دهد ایران در صد جدول یارانه‌های پرداختی انرژی در حوزه‌های برق، گاز و نفت در جهان قرار دارد.بر اساس گزارشی که روز سه شنبه توسط واحد پژوهش اتحادیه اوپکس (اتحادیه صادرکنندگان فرآورده‌های نفتف گاز و پتروشیمی ایران) منتشر شده است، ایران در صدر جدول یارانه‌های انرژی در جهان قرار دارد. يارانه‌هاي انرژي در جهان با اهداف معتبري همچون حمايت از خانوارهاي كم درآمد، حفظ اشتغال، حفظ امنيت انرژي و حمايت از توليد داخلي درنظر گرفته مي‌شوند. اين حمايت‌ها به صورت‌هاي گوناگوني اعمال مي‌شوند كه يكي از رايج‌ترين شيوه‌هاي آن، تعيين قيمت انرژي پايينتر از قيمت بازار آزاد است. تجربه كشورهاي مختلف جهان و نظريه‌هاي اقتصادي نشان ميدهد كه معمولاً اينگونه يارانه‌ها ابزار مناسبي براي دستيابي به اهداف مورد نظر نبوده و حتي مشكلات بيشتري، چون عدم تخصيص بهينه منابع، افزايش مصرف و اتلاف منابع، قاچاق و فساد اقتصادي، عدم توازن بودجه دولت و تراز تجاري انرژي و بازتوزيع منابع به نفع گروه‌هاي پردرآمد را به دنبال دارد. مسائل زيست محيطي، تغييرات آب وهوايي، امنيت انرژي، تداوم كسري بودجه و تحميل هزينه‌هاي پرداخت يارانه انرژي در كشورهاي در حال توسعه باعث شده تا سياستگذاران در اين كشورها به فكر حذف يارانه و رساندن قيمت انرژي به نرخ بازاري آن باشند. بر اساس گزارش اوپکس، اگرچه در بعضي از كشورها، ظاهراً مصرف كنندگان از اين يارانه‌ها منتفع مي‌شوند (زيرا آنها قيمت‌هاي پايينتري براي كالاهاي يارانه‌اي پرداخت مي‌كنند)، اما به طور غيرمستقيم متضرر خواهند شد، زيرا پرداخت يارانه، افزايش هزينه‌هاي عمومي، كاهش رشد اقتصادي و كسري بودجه را در پي خواهد داشت. به علاوه بعضي از دولت‌ها به منظور تأمين مالي يارانه‌ها، مجبور به اخذ وام و انتشار پول مي‌شوند كه اين كار ثبات اقتصادي را به خطر مياندازد. بنابراين در چنين ساختاري، دولت‌ها با دخالت‌هاي اينچنيني از طريق تغيير در قيمت نسبي كالاها و خدمات بر رشد و توليد بخشهاي اقتصادي تأثير مي‌گذارند. به همین دلیل کشورهای در حال توسعه در صدد واقعی کردن قیمت حامل‌های انرژی و پرداخت یارانه مستقیم به مردم هستند تا مردم، خود تصمیم بگیرند برای انرژی مورد نیاز خود اعم از برق، گاز و نفت (بنزین و گازوئیل و...) چه مقدار هزینه کنند. این تجربه به صورت ناقص بیش از یک دهه پیش در ایران اجرا شد که پرداخت نقدی یارانه 45 هزار تومانی را به دنبال داشت اما عدم بهینه‌سازی پرداخت یارانه نقدی موجب شد نه تنها یارانه‌ها نتواند پاسخگوی نیاز مردم باشد، بلکه پرداخت مبالغ عظیم ماهیانه در قالب پرداخت یارانه نقدی به بخش اعظم جمعیت، مشکلات مالی فراوانی به دولت‌ها تحمیل کند و سرمایه‌ای که می‌شد صرف توسعه اشتغال و رونق اقتصادی در کشور شود، به پرداخت یارانه‌ای تخصیص یافت که عملا فایده‌ای به مردم نداشت و این روزها ارزشی کمتر از یک دبه ماست یا یک شانه تخم مرغ پیدا کرده است! بنابراین وقتی سخن از واقعی کردن قیمت‌ها بویژه قیمتهای حامل‌های انرژی در ایران به میان می‌آید، همگان موضوع ضرورت واقعی سازی دستمزدها را هم مطرح می‌کنند؛ موضوعی که کمتر مورد توجه مسئولان قرار گرفته است. مردم سوال می‌کنند که چگونه است قیمتها باید براساس قیمت‌های جهانی محاسبه شود اما دستمزدها هیچ تناسبی با قیمت‌های جهانی ندارد؟! این خطر بزرگی است که در مسیر واقعی کردن حامل‌های انرژی قرار دارد و می‌تواند زمینه ساز بروز حوادثی از نوع آبان 98 و پس از افزایش قیمت بنزین باشد. بنابراین وقتی سخن از واقعی سازی حامل‌های انرزی که این روزها در دست بررسی است به میان می‌آید؛ باید به بهبود دستمزدها هم که باتوجه به تورم روزافزون پاسخگوی نیاز مردم نیست توجه شود. چراکه افزایش یارانه هم صرفا می‌تواند افزایش قیمت حامل‌های انرژی را جبران کند و اگرچه برای دهک‌های بسیار پایین مفید است اما برای قشر متوسط و متوسط به پایین شهرنشین که در دهک‌های میانی قرار دارند، تاثیرات سوء فراوانی دارد و میتواند زمینه ساز فقیرتر شدن آنها را فراهم کند.
یارانه انرژی در ایران
یکی از مسائلی که درباره یارانه انرژی همواره مورد تاکید قرار می‌گیرد نقش مصرف کننده نهایی در افزایش مصرف است.
در این میان مصرف کنندگان داخلی همواره متهم ردیف اول هستند، درحالیکه میزان هدررفت انرزی در ادارات، مبادی انتقال، نیروگاه‌ها و کارخانجات و همچنین عدم توجه به قوانین بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساخت و ساز، همگی در افزایش مصرف نقش دارند و نمی‌توان صرفا مصرف کنندگان نهایی را مسئول افزایش مصرف دانست و باید به موضوع بهینه سازی مصرف و همچنین یارانه انرژی به طور همه جانبه نگریست. گزاره‌های مهمی در گزارش پژوهشی اتحادیه اوپکس وجود دارد که بسیار قابل تامل به نظر می‌رسد:
براساس گزارش بانک جهانی، روند شدت مصرف انرژی از سال 1990 تا 2015 در جهان سیری نزولی و در خاورمیانه و شمال آفریقا، روندی نسبتا ثابت داشته اما در ایران دارای سیر صعودی بوده است!
گزارش آژانس بین‌المللی انرژی در سال 2021 نشان می‌دهد از نظر میزان پرداخت یارانه به کلیه حامل‌های انرژی شامل برق، گاز و نفت، ایران در صدر کشورهای جهان قرار دارد! چین، هند، عربستان و روسیه در رده‌های بعدی قرار دارند.
از نظر میزان یارانه پرداختی برای نفت، ایران جزو پنج کشور بالای جدول نیست، ولی از نظر پرداخت یارانه گاز و همچنین برق، در جهان، اول است!
در دوره زمانی 2010 تا 2020، همواره بیشترین سهم را از یارانه حامل‌های انرژی در ایران، گاز در اختیار داشته و تنها در سال 2019، برق سهمی بیشتر از گاز از یارانه انرژی داشته است. از سال 2018، سهم برق از یارانه انرژی از سهم نفت هم پیشی گرفته است و هم اکنون گاز و برق، به ترتیب بیشترین سهم از یارانه حامل‌های انرژی را در اختیار دارند.
سهم ایران از کل یارانه پرداختی جهان در سال 2020 برای نفت 5.5 درصد، برای گاز 33 درصد و برای برق 24 درصد جهان است.
به عبارت ساده تر یک سوم یارانه ای که در کل جهان برای گاز پرداخت می‌شود و یک چهارم یارانه ای که در دنیا برای برق پرداخت می‌شود متعلق به ایران است. مروری بر روند ده سال اخیر نشان می‌دهد سهم یارانه نفت ایران در این یک دهه کمتر شده اما سهم یارانه برق و گاز روندی صعودی داشته است.
مروری بر اسامی بیست کشور با بالاترین نسبت یارانه انرژی به تولید ناخالص داخلی در سال 2020 نشان می‌دهد ایران پس از کشورهای لیبی، ونزوئلا، ازبکستان و الجزایر، پنجمین کشور جهان از نظر این نسبت است.
در بین 20 کشور با بالاترین یارانه نفت در جهان در سال 2020، ایران در رده هفتم قرار دارد اما در بین 20 کشور با بالاترین یارانه برق و با بالاترین یارانه گاز در جهان، ایران صدرنشین جدول است. جالب اینجاست که میزان یارانه گاز در ایران، تقریبا دو برابر یارانه گاز در روسیه است!