گروه اجتماعی - سعید تهرانی: ویروس نیپا شاید امروز تیتر اول رسانهها نباشد، ولی ردپای مرگبار آن در گزارشهای سازمانهای بهداشتی دیده میشود. خاطره همهگیری کووید-۱۹ هنوز از ذهنها پاک نشده و تجربه سالهای اخیر نشان داده است که نادیدهگرفتن تهدیدهای خاموش میتواند بهای سنگینی داشته باشد. «نیپا» یک ویروس نادر است که به گفته کارشناسان میتوان آن را یکی از بالقوهترین تهدیدهای آینده برای سلامت جهانی دانست.
این ویروس نخستینبار در سال ۱۹۹۸ در مالزی شناسایی شد. منشأ اصلی آن خفاشهای میوهخوار هستند؛ حیواناتی که بدون بروز علائم، ویروس را در طبیعت حمل میکنند. انتقال به انسان معمولاً از طریق تماس غیرمستقیم با ترشحات خفاشها، مصرف مواد غذایی آلوده (مانند شیره خرمای خام) یا از طریق حیوانات واسطی مانند خوک رخ میدهد. آنچه نیپا را نگرانکنندهتر میکند، قابلیت انتقال انسان به انسان است؛ مسئلهای که در برخی شیوعهای محلی، بهویژه در بنگلادش و هند، بهوضوح مشاهده شده است.
در حال حاضر شیوع ویروس نیپا در چند کشور بهطور فعال یا تحت نظارت گزارش شده است، ولی وضعیت آن نسبت به بیماریهای همهگیر گسترده مانند کووید-۱۹ هنوز کاملاً متفاوت است و بیشتر محدود و منطقهای باقی مانده است.
علائم ویروس
بیماری ناشی از ویروس نیپا معمولاً با علائمی شبیه آنفلوآنزا آغاز میشود: تب، سردرد، بدندرد و تهوع. اما در موارد شدید، ویروس به مغز حمله کرده و باعث آنسفالیت (التهاب مغز) میشود؛ وضعیتی که میتواند به تشنج، کاهش سطح هوشیاری، کما و در نهایت مرگ منجر شود. بر اساس گزارشهای رسمی، نرخ مرگومیر نیپا بین ۴۰ تا ۷۵ درصد برآورد میشود؛ رقمی که آن را در زمره مرگبارترین ویروسهای شناختهشده انسانی قرار میدهد.
بدون واکسن
بدون درمان قطعی
در نبود واکسن، پیشگیری همچنان مؤثرترین راه مقابله است. تا امروز، هیچ واکسن یا درمان اختصاصی تأییدشدهای برای ویروس نیپا وجود ندارد. درمانها صرفاً حمایتیاند و شامل مراقبتهای ویژه، کنترل علائم و پیشگیری از عوارض ثانویه میشوند. همین خلأ درمانی باعث شده سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیپا را در فهرست «بیماریهای اولویتدار» قرار دهد؛ بیماریهایی که میتوانند منشأ بحرانهای بزرگ آینده باشند.
جوامعی که نظام مراقبت بهداشتی قوی دارند میتوانند مانع گسترش وسیع این ویروس شوند. با این حال، متخصصان هشدار میدهند که جهشهای ویروسی یا تغییرات زیستمحیطی میتواند این معادله را در آینده تغییر دهد.
کشورهایی که موارد فعال گزارش شدهاند
در کشور هند در ایالت بنگال غربی دو مورد تأییدشده از ابتلا به ویروس نیپا گزارش شده که هر دو پرسنل درمانی بودهاند.
در کشور بنگلادش بهطور سنتی یکی از مناطق بومی و با شیوعهای فصلی نیپا است و در سال گذشته 2025 گزارشها نشان داد چند مورد مرگومیر ناشی از نیپا در نقاط مختلف این کشور رخ داده است.
چندین کشور آسیایی در حال تقویت بررسی سلامت و غربالگری مرزی هستند. پاکستان، تایلند، مالزی، ویتنام، سنگاپور، هنگکنگ و برخی دیگر از کشورهای جنوب و جنوبشرق آسیا اقدامات کنترلی فرودگاهی و نظارت بهداشتی تقویتشده دارند تا از ورود احتمالی موارد پیشگیری کنند.
راههای انتقال
اولین مورد از طریق قرار گرفتن در معرض خفاشها و به ویژه از طریق تماس با بزاق، ادرار یا مدفوع خفاش آلوده است. موارد ابتلا همچنین میتوانند از طریق تماس با سایر حیوانات آلوده مانند خوکها در شیوع اولیه در مالزی، رخ دهند. دومین راه انتقال از طریق غذاهای آلوده به ویژه محصولات نخل خرماست. این به معنای مصرف شیره یا عصاره خرما است که با مایعات بدن خفاشهای آلوده ترکیب شده است. سومین مورد، انتقال انسان به انسان است. انتقال نیپا بین انسانها از طریق تماس نزدیک مانند مراقبت از فرد بیمار گزارش شده است. به عنوان مثال این میتواند به معنای آلوده شدن به ترشحات بدن فرد آلوده به ویروس در خانهها یا بیمارستانها باشد.
زنگ هشدار
برای نظام سلامت ایران
آیا کشو در برابر این تهدید زیستی غافلگیر می شود، یا با سرمایهگذاری در پیشگیری، شفافیت و آمادگی، از تکرار تجربههای پرهزینه گذشته جلوگیری خواهد کرد؟
ویروس نیپا امروز در کشور ما شیوع ندارد، اما هشداری جدی درباره آینده امنیت سلامت کشور است. افزایش جابهجایی انسانها، تجارت، تغییرات اقلیمی و تماس گستردهتر انسان با حیاتوحش، احتمال ورود ویروسهای نوپدید را به کشورها باعث خواهد شد. نباید این موضوع را نادیده گرفت که در کشور اگر گزارشی از بروز ویروس نپیا منتشر نشده، به معنای مصونیت نیست.
ایران از نظر جغرافیایی در مسیر ارتباطی آسیا قرار دارد و همین مسئله، اهمیت پایش بهداشتی مرزها و نظارت زیستی را افزایش میدهد. ارتقای نظام مراقبت بیماریها و تشخیص زود هنگام برخی بیماریها و علائم آنها مثل تبهای شدید و غیره میتواند از گسترش احتمالی بیماری جلوگیری کند. آموزش کادر درمان، بهویژه پزشکان اورژانس و متخصصان عفونی، در شناسایی سریع علائم مشکوک نقشی کلیدی دارد. فعال بودن بخشهای ایزوله، تأمین تجهیزات حفاظت فردی، و برگزاری مانورهای واقعی در بیمارستانهای مرجع هر استان، از الزامات مواجهه با بیماریهای پرخطر محسوب میشود.
اما نباید دستور العملها فقط بر روی کاغذ بدون عمل کردن به آن باشد که کارآمد نیستند. مسئولین، دولتمردان و سیاستگذارن سلامت باید به این نکته توجه کنند که ویروسها مرز نمیشناسند، با انزوا طلبی، محافظت در برابر ویروسها به جود نمیآید بلکه آسیب پذیری
را افزایش میدهد.